H'Mông

Nhóm ngôn ngữ

Người H’Mông thuộc nhóm ngôn ngữ Mông - Dao trong ngữ hệ H’Mông - Miền (Hmong-Mien). Tiếng H’Mông có nhiều phương ngữ tương ứng với các nhóm: H’Mông Trắng (Hmong Daw), H’Mông Hoa (Hmong Leng), H’Mông Đen, H’Mông Xanh, H’Mông Đỏ. Các phương ngữ có thể khác biệt đáng kể nhưng vẫn hiểu nhau cơ bản. Tiếng H’Mông có 8 thanh điệu, là một trong những ngôn ngữ có số thanh điệu nhiều nhất thế giới.

Tên gọi khác

Dân tộc H’Mông được biết đến với nhiều tên gọi: Mèo, Mẹo (tên gọi cũ, nay không còn dùng chính thức), Mông, Miáo (ở Trung Quốc). Tên tự gọi “Hmong” có nghĩa là “người tự do”. Người H’Mông chia thành nhiều nhóm theo đặc điểm trang phục: H’Mông Trắng, H’Mông Hoa (Mông Lềnh), H’Mông Đen, H’Mông Xanh, H’Mông Đỏ.

Quá trình hình thành

Người H’Mông có lịch sử lâu đời, được cho là hậu duệ của tộc Miáo (苗) cổ đại – một trong những tộc người lâu đời nhất ở Trung Quốc, cư trú ở lưu vực sông Hoàng Hà từ hàng ngàn năm trước. Trải qua nhiều cuộc chiến tranh với các triều đại phong kiến Trung Quốc, người Miáo dần bị đẩy xuống phía Nam:

Từ lưu vực sông Hoàng Hà → sông Dương Tử → Quý Châu, Vân Nam, Tứ Xuyên.
Người H’Mông di cư vào Việt Nam khoảng 300 – 400 năm trước, qua biên giới Việt - Trung.
Họ chọn sinh sống ở vùng núi cao nhất (trên 800 – 1.500m), nơi các dân tộc khác không ở.
Ngày nay, cộng đồng H’Mông phân bố rộng khắp Đông Nam Á (Lào, Thái Lan, Myanmar, Việt Nam) và cả Mỹ, Pháp, Úc sau năm 1975.

Trang phục

Trang phục H’Mông là một trong những trang phục rực rỡ và công phu nhất trong các dân tộc Việt Nam:

H’Mông Hoa: Trang phục sặc sỡ nhất, váy xòe rộng với nhiều tầng hoa văn thêu bằng chỉ đỏ, vàng, xanh, trắng. Áo xẻ ngực, tay áo thêu kín hoa văn hình xoáy, hình sao, hình mắt. Khăn quấn đầu lớn, trang trí cầu kỳ.
H’Mông Đen: Trang phục chàm đen nhuộm chàm kết hợp sáp ong (batik), nghiêm trang, hoa văn tinh tế.
H’Mông Trắng: Váy trắng xếp nếp, áo ngắn, trang phục thanh lịch, giản dị hơn.
Chung: Phụ nữ đeo nhiều vòng bạc (cổ, tay, tai), tạp dề thêu phía trước và sau. Sử dụng vải lanh tự trồng, tự dệt, tự nhuộm chàm.
Nam giới: Áo cánh ngắn hoặc dài, quần ống rộng, thắt lưng vải. Ngày lễ mặc áo thêu sặc sỡ hơn.

Ẩm thực

Ẩm thực H’Mông đậm đà, phong phú, mang hương vị vùng cao:

Mèn mén (bột ngô hấp): Món ăn hàng ngày đặc trưng nhất, ngô được xay thành bột rồi hấp chín.
Thắng cố: Món súp nấu từ nội tạng và xương ngựa, bò, dê với thảo quả, gừng, sả – linh hồn của chợ phiên vùng cao.
Rượu ngô: Rượu nấu từ ngô, trong vắt, nồng nàn – thức uống không thể thiếu.
Thịt lợn gác bếp: Thịt lợn ướp muối, treo gác bếp hun khói hàng tháng.
Xôi ngũ sắc: Xôi nhuộm bằng lá cây tự nhiên, làm trong dịp Tết.
Bánh dày (Pá): Hai vợ chồng giã bánh dày ngày Tết, biểu tượng hạnh phúc.
Canh rau cải Mèo, thịt treo gác bếp, lạp xưởng, rau rừng.

Phong tục

Tục kéo vợ (bắt vợ): Chàng trai ưng cô gái sẽ “kéo” cô về nhà mình (với sự đồng ý ngầm). Sau đó nhà trai đến nhà gái thương lượng sính lễ. Đây là tục cổ, ngày nay đã được điều chỉnh phù hợp luật pháp.
Tang lễ: Rất long trọng, kéo dài 3 – 7 ngày. Thầy cúng (txiv neeb) đọc bài “chỉ đường” (qhuab ke) dẫn hồn người chết về quê tổ tiên. Khèn Mông được thổi suốt đám tang.
Thờ cúng tổ tiên: Bàn thờ đặt ở vách chính nhà, cúng vào dịp Tết, đám cưới, khi ốm đau.
Tết Nào Pê Chầu: Tổ chức sớm hơn Tết Nguyên Đán khoảng 1 tháng, cả nhà sum họp, cúng tổ tiên, ăn bánh dày, chơi trò chơi.
Lễ hội Gầu Tào: Lễ hội lớn nhất, cầu phúc, cầu lộc, có múa khèn, ném pao, đua ngựa, bắn nỏ.

Tín ngưỡng

Người H’Mông theo tín ngưỡng đa thần và thờ cúng tổ tiên, kết hợp Sa man giáo:

Thờ cúng tổ tiên rất quan trọng, bàn thờ (xwm kab) ở vị trí trang trọng nhất trong nhà.
Thầy cúng (txiv neeb): Vai trò rất lớn trong cộng đồng, thực hiện nghi lễ chữa bệnh, gọi hồn, tiễn hồn, cúng ma. Thầy cúng được cho là có khả năng giao tiếp với thế giới tâm linh qua trạng thái xuất thần (trance).
Tin vào hồn vía: Mỗi người có nhiều hồn (plig), hồn rời thân xác thì bị ốm, cần làm lễ gọi hồn (hu plig).
Ma nhà: Mỗi nhà có ma nhà (dab qhuas) bảo vệ, được cúng vào dịp Tết.
Một bộ phận người H’Mông theo Công giáo hoặc Tin lành từ thế kỷ 20.

Chữ viết

Người H’Mông có nhiều hệ thống chữ viết được tạo ra trong lịch sử:

Chữ Pahawh Hmong: Do ông Shong Lue Yang sáng tạo tại Lào vào thập niên 1950, là hệ thống chữ viết bản địa độc đáo.
Chữ H’Mông La-tinh (RPA): Romanized Popular Alphabet, được các nhà ngôn ngữ học phát triển từ thập niên 1950, phổ biến nhất hiện nay trong cộng đồng H’Mông quốc tế.
Chữ H’Mông Việt Nam: Dựa trên hệ thống La-tinh, được xây dựng từ thập niên 1960 để giáo dục. Tuy nhiên, mức độ phổ biến còn hạn chế.
Hiện nay sử dụng chữ Quốc ngữ trong giáo dục phổ thông.

Di sản văn hóa

Khèn Mông: Nhạc cụ biểu tượng, làm từ ống trúc và gỗ pơ mu, vừa thổi vừa múa. Nghệ thuật khèn Mông đã được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Lễ hội Gầu Tào: Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, thể hiện tinh thần đoàn kết cộng đồng.
Kỹ thuật vẽ sáp ong trên vải (batik): Nghệ thuật tạo hoa văn bằng sáp ong trên vải lanh trước khi nhuộm chàm – kỹ thuật cổ xưa quý hiếm.
Nghề trồng và dệt vải lanh: Từ trồng lanh, xe sợi, dệt vải đến nhuộm chàm – chuỗi quy trình thủ công truyền thống giá trị.
Chợ tình (chợ phiên vùng cao): Nơi giao lưu, trao đổi, tìm bạn đời – nét văn hóa độc đáo (Khau Vai, Sapa, Bắc Hà).
Dân ca H’Mông: Các bài hát giao duyên, hát đám cưới, hát ru, hát kể chuyện với giai điệu sâu lắng.
Nghề rèn, đúc bạc: Thợ rèn và thợ bạc H’Mông nổi tiếng với tay nghề tinh xảo.