Hoa (Hán)

Nhóm ngôn ngữ

Người Hoa thuộc nhóm ngôn ngữ Hán-Tạng, là một trong những ngữ hệ lớn nhất thế giới. Tại Việt Nam, cộng đồng người Hoa sử dụng nhiều phương ngữ khác nhau tùy theo nguồn gốc quê quán: Quảng Đông (Cantonese) phổ biến nhất tại Chợ Lớn, Triều Châu (Teochew) tập trung ở miền Tây Nam Bộ, Phúc Kiến (Hokkien) thịnh hành tại Hội An và miền Trung, Hẹ (Hakka/Khách Gia) và Hải Nam (Hainanese). Mỗi nhóm phương ngữ có những đặc trưng riêng về ngữ âm và từ vựng, đôi khi khó hiểu lẫn nhau. Ngoài tiếng mẹ đẻ, người Hoa tại Việt Nam đều thông thạo tiếng Việt và nhiều người còn sử dụng tiếng Phổ thông (Mandarin) trong giao thương quốc tế.

Tên gọi khác

Người Hoa còn được gọi bằng nhiều tên khác nhau: Hán, Tàu, Khách (từ “Khách Gia” – Hakka). Tùy theo nhóm phương ngữ, họ được phân biệt thành người Quảng Đông (Quảng), người Triều Châu (Tiều), người Phúc Kiến (Phước Kiến), người Hẹ (Hakka/Khách Gia) và người Hải Nam. Trong lịch sử, nhóm cộng đồng người Hoa định cư lâu đời tại miền Nam còn được gọi là Minh Hương – có nguồn gốc từ những người trung thành với nhà Minh di cư sang Việt Nam vào thế kỷ XVII. Danh xưng “Người Hoa” là tên gọi chính thức được Nhà nước Việt Nam sử dụng trong các văn bản hành chính.

Quá trình hình thành

Người Hoa di cư đến Việt Nam qua nhiều đợt trong lịch sử. Đợt sớm nhất gắn liền với giao thương trên Con đường Tơ lụa trên biển từ thời nhà Tống, nhà Nguyên. Đợt lớn thứ hai diễn ra vào cuối thế kỷ XVII khi nhà Minh sụp đổ – các tướng lĩnh và thần dân trung thành như Trần Thượng Xuyên, Dương Ngạn Địch được chúa Nguyễn cho phép định cư tại Biên Hòa và Mỹ Tho, hình thành vùng đất Minh Hương. Khu vực Chợ Lớn (nay thuộc Quận 5, 6, 11 TP.HCM) dần phát triển thành trung tâm thương mại sầm uất nhất Nam Kỳ. Trong thời kỳ nhà Thanh và đầu thế kỷ XX, nhiều đợt di dân tiếp tục đến Việt Nam vì lý do kinh tế. Ngày nay, với khoảng 749.000 người, người Hoa là dân tộc thiểu số đông thứ 5 tại Việt Nam, đóng góp to lớn vào sự phát triển kinh tế – xã hội đất nước.

Trang phục

Trang phục truyền thống của người Hoa mang đậm nét văn hóa Trung Hoa, tiêu biểu là sườn xám (旗袍 – kỳ bào) dành cho phụ nữ và áo Đường trang (唐裝) dành cho nam giới. Sườn xám có dáng ôm sát, cổ cao, xẻ tà, thường may bằng lụa hoặc gấm thêu hoa văn rồng, phượng, mẫu đơn. Trong các dịp lễ Tết, người Hoa ưa chuộng trang phục màu đỏ và vàng – hai màu tượng trưng cho may mắn và thịnh vượng. Nam giới lớn tuổi thường mặc áo dài Trung Hoa với khuy vải truyền thống. Ngày nay, người Hoa tại Việt Nam chủ yếu mặc trang phục hiện đại trong sinh hoạt hằng ngày, trang phục truyền thống chỉ xuất hiện trong các dịp lễ hội, cưới hỏi và nghi lễ tôn giáo.

Ẩm thực

Ẩm thực người Hoa là một trong những nền ẩm thực phong phú và có ảnh hưởng sâu rộng nhất tại Việt Nam. Các món nổi tiếng gồm: hủ tiếu (xuất xứ Triều Châu), hoành thánh (vằn thắn), dimsum (điểm tâm) với há cảo, xíu mại, bánh bao, vịt quay, heo quay, xá xíu. Khu vực Chợ Lớn nổi tiếng với phố ẩm thực đêm, nơi phục vụ chè Trung Hoa (chè trứng, chè hạt sen, chè đậu đỏ), bánh trung thu, bánh pía (gốc Triều Châu). Mỗi nhóm phương ngữ có đặc sản riêng: người Quảng Đông giỏi nấu dimsum và cháo, người Phúc Kiến nổi tiếng với mì hoành thánh, người Triều Châu chuyên hủ tiếu và chè. Văn hóa uống trà (茶) cũng là nét đặc trưng quan trọng, với nghệ thuật thưởng trà công phu Phúc Kiến.

Phong tục

Người Hoa rất coi trọng gia đình và dòng tộc. Các hội quán (bang hội) được tổ chức theo phương ngữ và quê quán – như Hội quán Phúc Kiến, Hội quán Quảng Triệu, Hội quán Triều Châu – đóng vai trò trung tâm sinh hoạt cộng đồng, nơi thờ cúng và hỗ trợ đồng hương trong kinh doanh. Hôn nhân truyền thống tuân theo lục lễ (sáu nghi lễ): nạp thái, vấn danh, nạp cát, nạp tệ, thỉnh kỳ, thân nghinh. Trong đám cưới, cô dâu mặc áo đỏ, nhà trai rước dâu với pháo và lân. Tục lì xì (phong bao đỏ) được trao vào dịp Tết và các sự kiện quan trọng. Người Hoa cũng duy trì tập quán đốt vàng mã, cúng rằm hàng tháng và đặc biệt coi trọng ngày mùng 2 và 16 âm lịch để cúng thần tài, cầu buôn may bán đắt.

Tín ngưỡng

Tín ngưỡng người Hoa là sự giao thoa giữa Nho giáo, Đạo giáo và Phật giáo – được gọi là Tam giáo đồng nguyên. Họ thờ cúng Bà Thiên Hậu (Mazu – nữ thần bảo hộ ngư dân và thương nhân trên biển), Quan Công (biểu tượng trung nghĩa và thần tài võ), Ông Bổn (thần bảo hộ cộng đồng), Thần Tài, Phật Bà Quan Âm. Các ngôi chùa và miếu nổi tiếng gồm Chùa Bà Thiên Hậu (Quận 5), Hội quán Phúc Kiến (Hội An), Miếu Quan Đế. Kiến trúc đền miếu người Hoa rất đặc sắc với mái cong, rồng phượng chạm khắc tinh xảo, hương vòng treo trên trần – tạo nên không gian tâm linh độc đáo. Phong thủy (風水) cũng đóng vai trò quan trọng trong đời sống, từ việc xây nhà, mở cửa hàng đến chọn ngày giờ tốt.

Chữ viết

Người Hoa sử dụng chữ Hán (漢字) – một trong những hệ thống chữ viết cổ nhất thế giới, có lịch sử hơn 3.000 năm. Tại Việt Nam, cộng đồng người Hoa chủ yếu dùng chữ Hán phồn thể (繁體字) trong các văn bản truyền thống, biển hiệu, hoành phi câu đối tại đền chùa. Nghệ thuật thư pháp (書法) được xem là tinh hoa văn hóa, thường xuất hiện trong dịp Tết khi các ông đồ viết chữ trên giấy đỏ để trang trí nhà cửa. Nhiều trường học dạy tiếng Hoa hoạt động tại TP.HCM và các tỉnh có đông người Hoa, giúp thế hệ trẻ duy trì ngôn ngữ và văn hóa. Các báo chí, tạp chí tiếng Hoa như Sài Gòn Giải Phóng Hoa ngữ vẫn phát hành đều đặn.

Di sản văn hóa

Người Hoa đã để lại dấu ấn văn hóa sâu đậm tại Việt Nam. Múa lân – sư – rồng (舞獅舞龍) là nghệ thuật biểu diễn đặc sắc nhất, diễn ra sôi động vào dịp Tết Nguyên Đán và Tết Trung Thu, đã được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Khu Chợ Lớn với hệ thống hội quán, đền miếu cổ kính là di sản kiến trúc quý giá. Phố cổ Hội An với Hội quán Phúc Kiến, Hội quán Quảng Đông là di sản thế giới UNESCO. Nghệ thuật hát Triều kịch, Quảng kịch (opera Trung Hoa) vẫn được biểu diễn tại các lễ hội. Kỹ thuật chế biến thực phẩm truyền thống như làm bánh pía, lạp xưởng, tương hột đã trở thành đặc sản nổi tiếng của vùng Nam Bộ. Cộng đồng người Hoa cũng đóng góp đáng kể vào sự phát triển y học cổ truyền với hệ thống tiệm thuốc Bắc lâu đời tại phố Hải Thượng Lãn Ông (Quận 5).