Lự

Nhóm ngôn ngữ

Người Lự thuộc nhóm ngôn ngữ Tày - Thái trong ngữ hệ Tai - Kadai. Tiếng Lự có quan hệ rất gần với tiếng Thái Lan, tiếng Lào và tiếng Thái Đen. Người Lự ở Tây Song Bản Nạp (Vân Nam, Trung Quốc) là nhóm Thái Lự (Tai Lue) đông đảo nhất. Tiếng Lự có hệ thống thanh điệu 6 thanh, ngữ pháp tương tự các ngôn ngữ Thái.

Tên gọi khác

Dân tộc Lự còn được gọi là Lừ, Nhuồn, Duôn, Thay Lự. Tên tự gọi “Lự” (hoặc “Lữ”) gắn liền với tên gọi quốc tế Tai Lue – một trong những nhóm Thái cổ có lịch sử lâu đời. Người Lự ở Việt Nam là một bộ phận nhỏ của cộng đồng Thái Lự phân bố rộng tại Trung Quốc, Myanmar, Lào, Thái Lan.

Quá trình hình thành

Người Lự có nguồn gốc từ vùng Tây Song Bản Nạp (Xishuangbanna), tỉnh Vân Nam, Trung Quốc – nơi họ từng lập nên vương quốc Cảnh Hồng (Chiang Rung) hùng mạnh từ thế kỷ 12. Người Lự di cư vào Việt Nam qua nhiều đợt:

• Đợt đầu cách đây khoảng 300 – 400 năm, do chiến tranh và áp lực từ các dân tộc lân cận.
• Các đợt sau liên tục trong thế kỷ 18 – 19 theo tuyến sông Đà vào Lai Châu.
• Họ định cư tại các thung lũng ven sông ở Sìn Hồ, Tam Đường, Phong Thổ (Lai Châu), nơi có điều kiện canh tác lúa nước thuận lợi.

Trang phục

Trang phục người Lự rất đặc sắc, đặc biệt là trang phục nữ:

• Phụ nữ: Mặc áo cánh ngắn chàm đen, cổ tròn, xẻ ngực, cài khuy bạc. Váy (xỉn) dài đến gối, dệt thổ cẩm với hoa văn hình học tinh xảo (hình thoi, hình sao, hoa lá) bằng chỉ đỏ, vàng, xanh trên nền chàm. Thắt lưng vải bạc. Đặc biệt, phụ nữ Lự đội khăn piêu đen trang trí hoa văn, đeo vòng bạc ở cổ, tay.
• Phụ nữ chưa chồng: Búi tóc thấp, đeo vòng bạc nhỏ.
• Phụ nữ đã lấy chồng: Búi tóc cao, quấn khăn đen, đeo nhiều vòng bạc hơn.
• Nam giới: Áo cánh ngắn chàm đen hoặc trắng, quần ống rộng. Đầu quấn khăn đen. Ngày lễ mặc áo dài truyền thống.
• Nghề dệt thổ cẩm của phụ nữ Lự được coi là tinh hoa trong các dân tộc Tày - Thái, với hoa văn độc đáo và bền đẹp.

Ẩm thực

Ẩm thực Lự mang đậm nét văn hóa Thái:

• Xôi nếp là lương thực chính (khác với người Kinh ăn cơm tẻ). Xôi đồ trong chõ gỗ, ăn kèm với các món mặn.
• Lạp (larb): Món thịt băm trộn gia vị, rau thơm – món ăn đặc trưng giống ẩm thực Lào, Thái.
• Pa pỉnh tộp: Cá suối nướng ướp gia vị (sả, gừng, ớt, mắc khén), gập đôi nướng trên than.
• Khẩu lam (cơm lam): Cơm nếp nấu trong ống tre non, dẻo thơm.
• Rượu cần và rượu nếp nấu thủ công, dùng trong lễ hội, tiếp khách.
• Nộm hoa chuối, canh rau rừng, thịt lợn gác bếp, măng ớt muối.

Phong tục

• Phật giáo Nam tông: Đây là đặc điểm nổi bật nhất – người Lự là một trong số ít dân tộc ở Việt Nam theo Phật giáo Tiểu thừa (giống Khmer, Lào). Mỗi bản có chùa (vắt) là trung tâm sinh hoạt tâm linh và văn hóa.
• Xuất gia tu học: Đàn ông trưởng thành thường vào chùa tu một thời gian (vài tháng đến vài năm) để học chữ, học Phật pháp. Đây là truyền thống quan trọng.
• Hôn nhân: Nhà trai chủ động hỏi, mang sính lễ gồm bạc trắng, rượu, trầu cau. Đám cưới tổ chức tại nhà gái, có nghi lễ buộc chỉ cổ tay cầu phúc.
• Tang lễ: Thi hài được hỏa táng theo nghi thức Phật giáo (khác biệt so với đa số dân tộc vùng cao). Tro cốt lưu giữ tại chùa hoặc tháp.
• Lễ té nước (Bun Vốc Nặm): Tương tự lễ Songkran của Thái Lan, tổ chức vào dịp năm mới, mọi người té nước vào nhau cầu may mắn.

Tín ngưỡng

Người Lự theo Phật giáo Nam tông kết hợp tín ngưỡng bản địa:

• Phật giáo Tiểu thừa là tín ngưỡng chính, sư sãi được kính trọng, chùa (vắt) là trung tâm bản.
• Song song đó vẫn duy trì thờ cúng tổ tiên, thờ thần bản (Phi bản), thần mường (Phi mường).
• Then (chủ tế) thực hiện các nghi lễ dân gian: cúng bản, cúng rừng, cúng chữa bệnh.
• Tin vào hồn vía: mỗi người có nhiều hồn, khi hồn rời khỏi thân thể thì bị ốm, cần làm lễ gọi hồn.
• Kiêng kỵ: Không bước qua đầu người khác, không ngồi trên ngưỡng cửa.

Chữ viết

Người Lự có chữ viết riêng gọi là chữ Thái Lự (Tai Lue script) – một dạng chữ viết cổ thuộc hệ chữ Thái, có nguồn gốc từ chữ Pali-Sanskrit qua chữ Khmer và Mon cổ. Chữ Thái Lự từng được sử dụng để ghi chép kinh Phật, văn học, lịch sử. Tại Việt Nam, số người biết đọc chữ Lự cổ ngày càng ít, chủ yếu là các sư sãi lớn tuổi. Hiện nay sử dụng chữ Quốc ngữ trong giáo dục.

Di sản văn hóa

• Nghề dệt thổ cẩm: Được coi là di sản nghề thủ công quý giá, sản phẩm thổ cẩm Lự nổi tiếng với hoa văn tinh xảo, màu sắc hài hòa, bền đẹp. Đã được nghiên cứu bảo tồn.
• Chùa Thái Lự: Kiến trúc chùa Phật giáo Nam tông mang phong cách riêng, mái cong, trang trí hoa văn Phật giáo.
• Chữ Thái Lự cổ: Hệ thống chữ viết riêng là di sản ngôn ngữ quý hiếm.
• Lễ hội té nước: Phản ánh mối liên hệ văn hóa với cộng đồng Thái Lự ở Đông Nam Á.
• Dân ca, dân vũ Lự: Các làn điệu hát giao duyên, múa xòe nhẹ nhàng, uyển chuyển.
• Nhà sàn truyền thống: Nhà sàn gỗ, mái lá, có cầu thang lên bằng gỗ, kiến trúc tương tự nhà sàn Thái.