Mảng

Nhóm ngôn ngữ

Người Mảng thuộc nhóm ngôn ngữ Môn - Khmer trong ngữ hệ Nam Á. Tiếng Mảng thuộc nhánh Palaung-Wa, có quan hệ gần gũi với tiếng Kháng. Đây là một trong những ngôn ngữ cổ xưa nhất trong nhóm Môn - Khmer ở Việt Nam. Tiếng Mảng có hệ thống phụ âm phong phú nhưng ít thanh điệu hơn các ngôn ngữ Tày - Thái xung quanh.

Tên gọi khác

Dân tộc Mảng còn được gọi là Mảng Ư, Xá Lá Vàng, Niểng O, Xá Mảng. Tên “Xá Lá Vàng” do người Thái đặt vì người Mảng trước đây sống trong lều lá vàng tạm bợ (giống người La Hủ). Tên tự gọi “Mảng” có nghĩa đơn giản là “người”. Người Mảng chia thành hai nhóm: Mảng Gứng (ở vùng thấp) và Mảng Hệ (ở vùng cao).

Quá trình hình thành

Người Mảng được cho là cư dân bản địa lâu đời tại vùng Tây Bắc Việt Nam, thuộc lớp cư dân Môn - Khmer cổ đã sinh sống ở đây trước khi các nhóm Tày - Thái di cư đến. Theo truyền thuyết, tổ tiên người Mảng đã sống ở vùng núi cao Lai Châu từ hàng ngàn năm trước. Do áp lực từ các dân tộc mạnh hơn (Thái, Lự), người Mảng dần bị đẩy lên vùng núi cao hẻo lánh, sống du canh du cư. Đời sống kinh tế trì trệ, phụ thuộc vào nương rẫy và hái lượm.

Trang phục

Trang phục truyền thống người Mảng đơn giản nhưng có nét riêng:

• Phụ nữ: Mặc áo cánh ngắn chàm đen hoặc nâu, cổ tròn, xẻ ngực. Váy quấn (xỉn) chàm đen, dài đến bắp chân. Đặc biệt, phụ nữ lớn tuổi có hình xăm cằm – các đường vạch hoa văn xanh đen trên cằm, là biểu tượng sắc đẹp và sự trưởng thành. Đeo vòng bạc, vòng đồng ở cổ tay.
• Nam giới: Áo cánh ngắn, quần ống rộng, tất cả màu chàm đen hoặc nâu. Đầu quấn khăn đen.
• Trước đây phụ nữ và nam giới đều mặc khố (váy quấn ngắn), về sau tiếp thu trang phục từ người Thái.
• Phụ nữ Mảng biết dệt vải trên khung cửi đơn giản, nhuộm chàm tự nhiên.

Ẩm thực

Ẩm thực Mảng phản ánh đời sống du canh du cư:

• Gạo nương và ngô là lương thực chính, bổ sung sắn, khoai.
• Hái lượm chiếm tỷ trọng lớn: rau rừng, măng, nấm, quả rừng, củ mài, bột báng.
• Thịt thú rừng (sóc, chim, chuột rừng) bắt bằng bẫy là nguồn đạm quan trọng.
• Cá suối: Bắt cá bằng tay, nơm, lưới, hoặc dùng rễ cây thuốc cá.
• Rượu cần: Ủ từ gạo nương hoặc sắn, uống bằng ống trúc – thức uống không thể thiếu.
• Cơm lam (cơm nấu trong ống tre), thịt nướng lá, canh rau rừng.
• Gia vị: ớt rừng, muối, gừng (ít gia vị hơn các dân tộc khác).

Phong tục

• Xăm cằm: Phụ nữ Mảng từ 12 – 14 tuổi được xăm các đường hoa văn trên cằm bằng gai hoặc kim tre nhúng mực chàm. Đây là biểu tượng trưởng thành, vẻ đẹp và bản sắc dân tộc. Ngày nay tục này đang mai một dần.
• Cà răng: Tục mài nhọn hoặc bẻ gãy răng cửa trên, coi đây là vẻ đẹp. Đã gần như không còn thực hiện.
• Hôn nhân: Trai gái tự do tìm hiểu, chàng trai đến nhà cô gái hát giao duyên. Nhà trai mang lễ vật (rượu, gà, bạc) đến hỏi. Có tục ở rể 2 – 3 năm trước khi đưa vợ về nhà mình.
• Tang lễ: Người chết được chôn cất giản dị tại rừng ma dòng họ. Có tục khóc tiễn, đặt đồ dùng bên mộ cho người chết dùng ở thế giới bên kia.

Tín ngưỡng

Người Mảng theo tín ngưỡng vạn vật hữu linh và thờ cúng tổ tiên:

• Tin rằng mọi vật trong tự nhiên đều có hồn (phi): phi rừng, phi nước, phi đá, phi cây.
• Thờ cúng tổ tiên tại bàn thờ trong nhà, cúng vào dịp Tết, cơm mới, khi ốm đau.
• Cúng rừng: Nghi lễ quan trọng nhất, cả bản cúng thần rừng đầu mùa rẫy mới, cầu mùa màng tốt tươi.
• Thầy mo (Cha Mảng) chủ trì mọi nghi lễ tâm linh, biết các bài cúng truyền miệng.
• Kiêng kỵ: Không chặt cây trong rừng cấm, không giết con vật có thai, không xây nhà ngày xấu.

Chữ viết

Người Mảng không có chữ viết riêng. Mọi tri thức, lịch sử, bài cúng, truyện cổ đều được truyền miệng qua các thế hệ. Ngôn ngữ Mảng thuộc nhóm ngôn ngữ có nguy cơ mai một do số lượng người nói ít và tiếp xúc nhiều với tiếng Thái, tiếng Việt. Hiện nay sử dụng chữ Quốc ngữ trong giáo dục.

Di sản văn hóa

• Tục xăm cằm: Di sản văn hóa thân thể độc đáo, chỉ có ở người Mảng tại Việt Nam. Đang được nghiên cứu, ghi nhận trước khi mai một hoàn toàn.
• Tri thức du canh du cư: Hiểu biết phong phú về rừng, đất, khí hậu để luân canh nương rẫy – là kho tàng tri thức nông nghiệp cổ xưa.
• Dân ca Mảng: Các bài hát giao duyên, hát ru, hát kể chuyện có giai điệu đặc biệt, khác biệt với các dân tộc lân cận.
• Nghệ thuật đan lát: Đan gùi, rổ, rá, bẫy thú từ tre nứa rất tinh xảo.
• Nhà ở: Nhà sàn nhỏ bằng tre nứa, mái lá, đơn giản nhưng phù hợp đời sống du canh.
• Người Mảng được Nhà nước xếp vào danh sách dân tộc đặc biệt ít người cần hỗ trợ bảo tồn văn hóa và phát triển kinh tế - xã hội.